Samen één vrouw.
De verfilming van Michael Cunninghams roman 'The Hours'

Drie keer kussen twee vrouwen elkaar in de film The Hours. In 1923, in een voorstad van Londen, heeft Virginia Woolf zojuist tegen haar zus Vanessa Bell gezegd dat ze nog altijd stemmen hoort. Vanessa kijkt haar bezorgd aan, pakt met een wild gebaar het gezicht van haar zus tussen haar handen en duwt haar lippen op haar mond, de ogen stijf dichtgeknepen. De tweede kus speelt zich af in Los Angeles, 1949. De ongelukkige huisvrouw Laura Brown krijgt van haar buurvrouw Kitty te horen dat deze geen kinderen kan krijgen met haar man en dat ze naar het ziekenhuis moet voor een medische ingreep in haar baarmoeder. ,'O, Kitty', zegt Laura meelevend. Ze brengt spontaan haar volle, gestifte lippen naar de al even perfect gestifte lippen van Kitty en laat ze op de hare rusten. Kitty kijkt haar met grote, verbaasde ogen aan, maar trekt haar lippen niet terug. En er is de kus in de 21ste eeuw in New York. De succesvolle uitgeefster Clarissa Vaugh stapt na een lange dag, waarop ze ingestort is, haar slaapkamer binnen. Haar partner Sally ligt op bed. Clarissa pakt haar gezicht en kust haar kort en krachtig.
De zware compositie van Philip Glass, veel violen en een bas, getiteld `The Kiss', geeft de kussen extra lading. Er hangt iets belangrijks van het kussen af, zoveel voel je als kijker wel aan. Het zijn Kussen met een hoofdletter K.
Nu heb ik wel vaker kussende vrouwen in films gezien, maar niet helemaal zoals in The Hours. Het zijn geen erotische liefdeskussen, zoals in Aimée & Jaguar, geen licht lifestyle gezoen (,,ik probeer eens een vrouw!') als in de komedie Kissing Jessica Stein, geen onstuimige kussende tieners op drift, zoals in Fucking Amal of Heavenly Creatures; noch kussen der wrake voor het oog van de man, zoals in Roman Polanski's Bitter Moon, waarin een vrouw de minnares van haar man kust als een triomfantelijke afrekening met haar overspelige echtgenoot. En al helemaal niet een `kus des doods', zoals in de lesbische vampiercultfilms. Ze lijken eerder op het omgekeerde: het zijn een soort kussen `des levens', die hoop, moed en leven in lijken te willen blazen.
De eerste kus heeft iets weg van een vergeefse mond-op-mond beademing. De depressieve Woolf zal immers, zo zien we in de openingsscène van The Hours, haar jaszakken met stenen vullen, zich in de rivier laten zakken en zich verdrinken. De tweede kus is minder wanhopig, eerder hoopvol en ontluikend, alsof de twee vrouwen spontaan een ongekende liefde uitvinden buiten hun ingeslapen huwelijken om. Toch kan deze kus niet voorkomen dat Laura een hotelkamer huurt en pillen meeneemt, voldoende voor een zelfmoord. Van dat voornemen komt ze terug, alsof de kus haar toch voldoende levenskracht heeft ingeblazen. De derde kus is niet erg gepassioneerd – we zien geen gesloten ogen, zoekende lippen of hongerige tongen. Hij oogt liefdevol, maar ook terloops, als een routinematige ambtenarenkus van een stel dat elkaar al lang kent. Clarissa heeft eerder in de film herinneringen opgehaald aan een kus uit het verleden die wél gepassioneerd was, een vurige kus die ze op achttienjarige leeftijd kreeg van Richard. Hij koos echter, net als zij, voor de homoseksuele liefde. ,,Ik herinner me dat ik dacht: `dit is het begin van geluk'. Dat is wat ik dacht. Dit is dus het gevoel. Hier begint het. En natuurlijk zal er alleen maar meer komen. Het kwam nooit in me op dat dit geluk was', zegt ze daarover tegen haar dochter.
De filmkussen uit The Hours berusten op een zo getrouw mogelijke adaptatie van Michael Cunninghams alom geprezen roman The Hours (1998), op zijn beurt een hommage aan en variatie op Virginia Woolfs Mrs. Dalloway (1925). Ging Mrs. Dalloway over een dag uit het leven van Mrs. Dalloway, een Londense upper-class vrouw die een feestje geeft, in de The Hours volgen we een dag uit het leven van drie vrouwen. De eerste is Virginia Woolf, die de eerste zin van haar roman Mrs. Dalloway (1923) optekent: ,,Mrs. Dalloway zei dat ze zelf de bloemen zou kopen.' Diezelfde zin wordt in de volgende scène hardop gelezen door Laura Brown, die in bed Mrs. Dalloway ter hand heeft genomen. De derde verhaallijn begint met Clarissa Vaughn, die aankondigt dat ze zelf de bloemen zal kopen. Vaughn organiseert een feest voor Richard, die een oeuvreprijs heeft gewonnen. Hij noemt Clarissa `Mrs. Dalloway' omdat ze dezelfde voornaam heeft als Woolfs Mrs. Dalloway.
In The Hours zien we hoe de vrouwen hun dagelijkse dingen doen, van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat. Er mag dan driekwart eeuw gepasseerd zijn tussen Virginia en Clarissa, de parallellen zijn verbluffend. Alledrie hebben ze grote moeite om uit bed te komen. Ze keuren zichzelf voor de spiegel en steken op dezelfde wijze hun haar op. Twee van hen slaan het ontbijt over en beginnen de dag met een sigaret; alle drie zijn bezig met de vraag wat ze zullen eten. Laura gaat samen met haar zoontje een taart bakken voor haar jarige echtgenoot en Clarissa wil een perfecte krabsalade op tafel zetten voor haar feest. We zien hoe ze bloemen kopen, krijgen of schikken. Woolf schrijft een boek, Brown leest een boek en Clarissa geeft ze uit.
Een film over het bakken van taarten, het lezen van boeken en het kopen van bloemen klinkt saai, ware het niet dat de drie vrouwen een inzinking krijgen juist tijdens de kleine alledaagse handelingen die er niet toe lijken te doen. Virginia wordt overvallen door haar zenuwen tijdens een wandelingetje in de tuin. Laura besluit met haar pillen naar het hotel te gaan nadat haar taart is mislukt die de `allermooiste taart' had moeten worden. Clarissa stort in terwijl ze eieren stukslaat in de keuken.
Virginia vertelt Leonard Woolf, haar echtgenoot, dat ze ongelukkig is omdat ze zich afvraagt voor wie ze in leven blijft: voor de dokter, voor hem? Leonard heeft haar uit Londen weggehaald, zodat Virginia een rustiger leven zou hebben. Woolf wil echter niets liever dan terug naar de stad: ,,You cannot find peace by avoiding life', zegt Woolf. Laura vertelt, terugblikkend op haar poging tot zelfmoord, dat ze het gevoel had alleen in leven te blijven voor haar man en haar kinderen. Ondanks het relatief comfortabele leven groeide haar onbehagen. Anders dan Virginia en Laura, kan Clarissa als hedendaagse vrouw het leven kiezen dat ze wil leiden. Ze heeft een goede baan, een comfortabel huis, een vrouwelijke partner en een dochter die ze bewust heeft gekregen. Clarissa vertelt haar dochter, die haar huilend bij het aanrecht aantreft, dat ook zij het gevoel heeft dat haar leven te comfortabel en triviaal is. Alleen als ze bij Richard is, voor wie ze nu zorgt omdat hij ziek is, voelt ze zich levend en jong. Zijn aanwezigheid geeft haar leven zin. En dan noemt ze de kus weer. Tijdens dat ene moment lagen alle mogelijkheden nog open, zag ze `possible lives' voor ogen.
Als kijker raak je nu even gedeprimeerd als de vrouwen. Want ook al zijn de maatschappelijke omstandigheden veranderd – van lezer tot uitgever –, gelukkiger zijn vrouwen uit The Hours er niet op geworden. Dat de drie hoofdrolspelers, Nicole Kidman, Meryl Streep en Julianne Moore, met zijn drieën de Gouden Beer voor de beste vrouwelijke actrice in Berlijn wonnen, alsof ze samen één vrouw hadden gespeeld, is in dit opzicht veelzeggend. De parallellie lijkt lijnrecht in te gaan tegen het optimistische gedachtegoed van het verlichtingsfeminisme van maakbaarheid en vooruitgang. Vreemd eigenlijk. Was Woolf niet de revolutionaire feministe die vond dat iedere vrouw een eigen kamer en een inkomen toekwam?
Wat zou Virginia Woolf van The Hours gevonden hebben? In haar essay The Cinema (1926) passeert een filmkus, die tussen Anna Karenina en Vronsky. De kus stelt Woolf teleur; hij is inherent aan de tekortkomingen van het medium film. Woolf had weinig vertrouwen in de verfilming van literaire werken. ,,Film lijkt een simpele, zelfs domme kunstvorm', schreef ze. ,,Het brein kent Anna haast volledig van binnenuit – haar charme, passie en wanhoop –, terwijl de nadruk op het grote scherm ligt op haar tanden, haar parels en haar fluwelen kleding. Dan `wordt Anna verliefd op Vronsky' – dat wil zeggen, de dame in zwart fuweel valt in de armen van een heer in uniform en ze kussen elkaar met grote dorst, precieze afweging en oneindige gebaren op een sofa in een buitengewoon goed uitgeruste bibliotheek, terwijl de tuinman terloops het gras maait. Zo slingeren en rommelen we door de grote romans van deze wereld. We herleiden ze tot woorden met één lettergreep die door een ongeletterde scholier neergekrabbeld lijken te zijn. Een kus is liefde. Een gebroken stoel is jaloezie. Een grijns is geluk. En de dood is een lijkwagen.'
Een kus is liefde. Wie de weg volgt die de oorspronkelijke kus uit Woolfs Mrs. Dalloway heeft afgelegd naar de roman The Hours en naar de film The Hours, constateert iets opmerkelijks, namelijk dat de rollen van Richard en Sally zijn omgedraaid. In Mrs. Dalloway is Clarissa Dalloway getrouwd met Richard, die haar een financieel comfortabel en veilig leven biedt, maar wordt ze geplaagd door herinneringen aan Sally, de vrouw die haar ooit heeft gekust. Woolf schrijft: ,,Then came the most exquisite moment of her whole life passing a stone urn with flowers in it. Sally stopped; picked a flower; kissed her on the lip. The whole world might have turned upside down!' In zijn variatie op Mrs. Dalloway laat Cunningham Virginia Woolf peinzen over de passage: ,,Clarissa Dalloway zal toen ze jong was van een vrouw hebben gehouden, inderdaad, een andere vrouw. De vrouw en zij zullen een kus hebben uitgewisseld, een kus, zoals de unieke betoverende kus in een sprookje, en Clarissa zal haar leven lang de herinnering aan die kus, de boven alles verheven belofte daarvan met zich meedragen. Ze zal nooit een liefde vinden zoals die ene kus leek te beloven.' Hoewel Sally en Clarissa spreken over het huwelijk als `een catastrofe', kunnen ze niet losbreken uit de conventies en verwachtingen van de sekse waartoe ze behoren.
Anders dan Clarissa Dalloway heeft Clarissa Vaughn, de hedendaagse Mrs. Dalloway, wél gekozen voor een vrouw: Clarissa leeft samen met een zekere `Sally'. Maar hun relatie doet meer denken aan die van Richard en Clarissa uit Mrs. Dalloway. ,,Clarissa knijpt in Sally's schouder. Ze zou willen zeggen: ik hou van je, maar dat weet Sally natuurlijk wel', lezen we in The Hours. In Mrs. Dalloway pakt Richard tijdens de lunch even de hand van Clarissa. ,,But he could not tell her he loved her.' De kus die Clarissa aan Sally geeft, wordt in The Hours omschreven als een ,,stevige, doelmatige kus op Clarissa's voorhoofd, op een manier die Clarissa doet denken aan een postzegel op een brief plakken.' In de film is het weliswaar een kus op de mond geworden, maar getrouw aan de tekst is hij stevig en alledaags. Hij oogt als een kus der gewoonte, een acceptatie en bevestiging van de keuzes die ze heeft gemaakt.
De kus der vrijheid is een routinekus geworden. Ontdaan van zijn taboe, blijkt ook de kus tussen twee vrouwen onderhevig aan de gewoonte. Dat lijkt enerzijds volkomen terecht, want waarom zou je als twee vrouwen voortdurend groots en meeslepend moeten kussen? Maar het voelt ook als verlies. Het maakt in The Hours niet zo heel veel uit in welke tijd je leeft, welke keuze je maakt en voor welke sekse: kies je voor hem, dan zal je aan de kus met haar blijven denken; kies je voor haar, dan zal je aan hem blijven denken.
En toch. Het vrouwelijk lijden mag in The Hours als een tijdloos gegeven worden voorgesteld, de kus ondergaat wel degelijk subtiele veranderingen, gelijk het lot van de vrouwen: van een vergeefse mond-op-mond beademing tussen twee zussen eindigend in een zelfmoord, naar een ontluikende, beloftevolle liefdeskus tussen twee huisvrouwen die een van beiden doet besluiten te blijven leven, naar een bewuste routinekus tussen een samenwonend stel die geldt als een bevestiging van hun leven.
Denkend aan andere portretten van hedendaagse vrouwenlevens, de gewichtsproblemen van Bridget Jones, de neurotische zoektocht naar de ware man van Ally McBeal, de slapstick avonturen van een jonge vrouw die moederschap en werk probeert te combineren in `Hoe krijgt ze het voor elkaar', hoezeer verbleken ze bij de wezensvragen van The Hours. Juist tijdens de typische vrouwelijke rituelen waarmee gepoogd wordt de sleur van het leven een zekere fleur te geven, zoals het maken van iets lekkers, een taart of een krabsalade, het kopen van bloemen, worden de vrouwen overvallen door twijfel. Wil ik zo leven? Hoe zal ik de uren doorbrengen? Wat maakt, ondanks de pijn die je meemaakt en doorstaat, en ondanks de trivialiteit van het alledaagse leven – het kopen van bloemen, het bakken van taarten –, dat het leven zin heeft? Niet alleen wordt die vraag gesteld, The Hours geeft er óók een antwoord op. Dat antwoord is niet wereldschokkend, niet politiek, niet maatschappelijk, niet context gebonden, niet groots, misschien zelfs sentimenteel. Het geluk schuilt in een moment waarop het leven tegen alle verwachtingen in openbarst en je voelt dat je écht leeft. We klampen ons vast aan de kus van de vrijheid, de kus als Momentum van Leven.
,,Er is maar één vertroosten: een uur hier en daar waarin ons leven, tegen alle waarschijnlijkheid en verwachting in, lijkt open te barsten en ons alles geeft wat we ooit hebben gewild, hoewel iedereen behalve kinderen (en misschien zelfs zij) weet dat deze uren onvermijdelijk worden gevolgd door andere die veel zwaarder en moeilijker zijn. Niettemin houden we van de stad, van de ochtend; hopen we vooral op meer.'
Zo verwoordt Michael Cunningham het in zijn roman. De film herleidt de passage tot één lettergreep, tot één effectief beeld. Een kus.

NRC Handelsblad van 21-03-2003, Pagina 21, CS