Kan Shakespeare ons leren om goed te leven?;  

Of is het andersom: leert het leven ons hoe wij zijn toneelstukken moeten interpreteren? 

Kan de Oprah-generatie met behulp van het oeuvre van Shakespeare leren leven?  

Shakespeare begon ik pas te lezen toen ik twaalf was. Ik wou dat ik er eerder mee begonnen was, het liefst meteen na mijn geboorte. Ik had dan de verhoudingen in mijn gezin beter begrepen, verkeerde beleggingen vermeden, en vaker tegen mijn ouders gezegd dat ik van ze hou. Mijn latere humeurige uitvallen jegens de andere sekse had ik leren beheersen en ik had niet in een permanente staat van jaloezie verkeerd. Ik was eerst samen met mannen wat gaan eten in plaats van mij bij voorbaat te fixeren op hun karakterfouten. Het is niet moeilijk om verliefd te worden op een regelrechte schurk! 

Shakespeare, waar was je, toen ik je nodig had?  

Laurie Maguire, fellow aan het Magdalen College aan de Universiteit van Oxford en Shakespeare-deskundige, heeft onlangs een literair zelfhulpboek gepubliceerd: Where There's A Will There's A Way. Or, All I Really Need to Know I Learned from Shakespeare. Het is zo'n merkwaardig boek, dat ik het helemaal heb uitgelezen. Om te beginnen wemelt het van de fascinerende zinnen: 'All's well that ends well is Shakespeares versie van Mannen komen van Mars, vrouwen van Venus', 'Shakespeare begon ik pas te lezen toen ik twaalf was' of 'Kirk Douglas hoeft niet per se een Schot te zijn die bij een kerk ('kirk') en een donkerblauwe rivier ('douglas' in het Gaelisch) woont'. Ieder hoofdstuk heeft een algemeen menselijk onderwerp ('vriendschap', 'gezin', jaloezie', 'verlies'). Dat thema wordt geïntroduceerd via een inkijkje in het leven van de schrijfster, die na relaties met foute mannen op haar veertigste het geluk in de liefde vond, verkeerd belegde en ooit een zware longontsteking opliep. Daarna bespreekt Maguire een toepasselijk toneelstuk van Shakespeare en dat levert overlevingstips op: 'Als je denkt dat er geen verschil is tussen mannen en vrouwen, ga dan met allebei heel voorzichtig om. Ga eerst samen wat eten.' 

Nu bestaat bibliotherapie, het voorschrijven van (literaire) boeken bij een psychologisch probleem en het lezen (en schrijven) als een helende ervaring, al heel lang. Op internet kun je diverse leeslijsten vinden die romans aanbevelen bij bepaalde problemen. Lesbische tiener en worstelend met coming out? Lees Oranges Are Not the Only Fruit van Jeanette Winterson. Een huisdier verloren? Vindt troost bij Check out Dog Heaven van Cynthia Rylant. Enzovoort. Op het eerste gezicht lijkt het boek van Maguire gestoeld op de bibliotherapeutische gedachte: het beveelt Shakespeare aan als je nieuwe therapeut. 'Als u ooit hebt nagedacht over het beleid van uw werkgever, de motieven van uw vijand, de kinderjaren van uw vriend of vriendin, de vergissingen van uw collega, uw eigen onzekerheden of de tekortkomingen van uw partner (of zelfs de onzekerheden van uw partner en uw eigen tekortkomingen!) dan bent u betrokken geweest in een stuk van Shakespeare, hetzij als acteur, hetzij als publiek, hetzij als criticus.' 

Wacht even. Nog een keer lezen. De relatie tussen leven (waarin iemand een probleem heeft) en de literatuur (waarin het probleem wordt uitgebeeld) wordt, bijna zonder dat je er erg in hebt, omgedraaid: wij, terwijl we leven, beelden een rol uit in een stuk van Shakespeare. 'All the world's a stage. And all the men and women merely players.' Volgens Maguire zijn wij allen slechts toneelspelers in het grootste stuk van Shakespeare dat elke dag wordt opgevoerd: het leven zelf. Als je een foute man in de liefde hebt getroffen, dan liggen je teksten al eeuwen klaar. 

Het wordt nog ingewikkelder. Al bij je geboorte krijg je een naam mee, en die naam bepaalt voor een deel je identiteit en de rol die je kunt spelen. Aan de hand van de kernvraag van Romeo & Juliet, 'What's in a name?', legt Maguire uit dat een naam aanvankelijk begint als een label ('how to tell thee who I am?'), maar spoedig een deel wordt van onze identiteit ('who I am'). Julia probeert haar naam als een kledingstuk van zich af te werpen, maar haar naam is wie ze is. 

Ik denk onbewust aan Ayaan Hirsi Ali. 'Nu vraagt u zich wellicht af: Hoe heet ik? Ik ben Ayaan, de dochter van Hirsi, die de zoon is van Magan, de zoon van Isse, de zoon van Guleid, die de zoon was van Ali, die de zoon was van Wai'ays, die de zoon was van Muhammad, van Ali, van Umar, van het geslacht Osman, de zoon van Mahamud.' Romeo & Julia is Shakepeares versie van Ayaans haat-liefde verhouding met Nederland, zou Maguire zeggen. 

Het leven is een eerbetoon aan de literatuur, en niet andersom, concludeer ik na lezing van Maguire. Sommigen hebben dat goed begrepen. Elif Shafak noemde haar dochter Shehrazad Zelda, naar de verleidster uit Duizend-en-een-nacht en Zelda Fitzgerald, de vrouw van Scott Fitzgerald. Arie Storm, Nabokov-fan, noemde zijn dochter Lolita (afgekort tot Lola). Ik ken een broer en een zus die Tristan en Isolde zijn genoemd (en, heel gruwelijk, beiden op jonge leeftijd zelfmoord pleegden) en de zoon van Matthijs van Nieuwkerk heet Kees, naar het boek van Theo Thijssen. Het blijft wel opletten geblazen. 'Ik heb het altijd een vergissing gevonden jou Hamlet te noemen. Ik bedoel, wat is dat nou voor een naam voor een kleine jongen?' schreef Margaret Atwood ooit, en ze wordt geciteerd door Maguire. 

Deze Oxford-fellow maakt, zo lijkt het, een diepe knieval voor het brede publiek, - how low can you go to sell high. Mensen willen in deze getherapeutiseerde samenleving graag lezen over zichzelf? Nou dat kan, en dan hoef je geen psychologiebladen te kopen of je online te laten bijstaan door de digitale coach van de nieuwe Volkskrantbijlage Hart & Ziel, want 'dit is de Shakespeare waar de Oprah-generatie wat mee kan' - aldus het omslag. Maar leert een stuk van Shakespeare je echt iets over hoe je het leven moet interpreteren? Welnee, het is eerder andersom: het leven leert je hoe je een stuk van Shakespeare moet interpreteren, sterker nog, hoe je daarin al betrokken was als 'acteur, publiek of criticus'. Maguires boek is zelfgenoegzaam en onoprecht, een vorm van verkapt elitarisme waar ik een nare bijsmaak van krijg: kijk mij eens virtuoos Shakespeare voor iedereen van de 'Oprah-generatie' toegankelijk maken! Wat ik er van op heb gestoken? Ga eerst uit eten met een man! Tel tot drie voor je boos wordt! Denk eens na voor je je kind Hamlet noemt! See how high I can go to sell you low. 

Deze Oxford-fellow maakt, zo lijkt het, een diepe knieval voor het brede publiek